علمی،اجتماعی اور سیاسی کالمز اور مقالات

 سید قمر عباس الحسینی حسین آبادی

 مقدمہ

بلتستان در شمال پاکستان در مرز هندوستان قرار دارد در پنج بخش سکردو ،شگر، خپلو،كهرمنگ و روندو تقسیم می شود كه در گذشته در هر بخش حاکمان جداگانه ای حکومت می کردند ۔ در سکردو، روندو وكهرمنگ خاندان مقپون در شگر خاندان اماچه و در خپلو خاندان یبگو حکومت می کردند-بلتستان در دورہ های مختلف تحت حکومت های چین،تبت وهندوستان بودند- در قرن یازدهم هجری در زمان علی شیر خان انچن حکومت بلتستان یک حکومت مقتدر وقوی بود كه شامل مناطق کارگل،لداخ وگلگت تا چترال بود- در 1840 میلادی این منطقه تحت حکومت دوگرہ جموں در آمد و تا آزادی پاکستان تحت دوگرہ بود بعد از آزادی پاکستان مردم منطقه باحکومت دوگرہ نبردی سختی نمودند و بلتستان را از دست سیکها آزاد نمودند و به حکومت پاکستان ملحق شدند- قبل از اسلام در این منطقه آئينهاي زرتشت،بون چهوس و بودایی رایج بودہ اند-در بلتستان قبل از قرن هشتم همه مردم آنجا بودایی بودہ اند در قرن هشتم هجری اولین بار سید علی همداني از کشمیر به بلتستان آمدند و در انجا اسلام یعنی مذهب شيعه را رواج داد مردم به دست ایشان اسلام را قبول کردند- بعد از ایشان تبلیغ اسلام را در این منطقه میرسید شمس الدین عراقی انجام داد او در بلتستان تمام بت خانه ها را تخریب و به جای آنها مساجد و خانقاہ ها را درست کردند - بعد از ایشان نیز علما ومبلغان از ایران و کشمیر به بلتستان آمدند- در بلتستان تا قرن 19 میلادی همه مردم شيعه بودند- در ترویج مذهب حقه تشیع حکّام محلی اکثر شان با علماء همكاري داشته وفعالیت چشمگیری نمودہ اند- هنوز این منطقه بطور یک منطقه شيعه نشین معروف است اینجا 90 درصد شيعه زندگی می کنند شیعیان به گروہ هاي نوربخشيه و اسماعليه تقسیم شدند اما مردم محلی هرگز عقائد اسماعیلی را قبول نکردند بعضی از اسماعیلیان از بیرون این منطقه برای کسب و کار وارد این منطقه شده اند- نوربخشيه هم به سه گروہ تقسیم شدند اینان بنام نوربخشيه اماميه ، صوفيه و همدانيه معروف است ۔

جغرافیا را چند نوع تقسیم کردیم یکی از این نوع جغرافیای ریاضی است

جغرافیای ریاضی بلتستان

بلتستان، یا تبت خورد مجموعه ای است از مرتفع ترین قلل جهان و نقاط ییلاقی با کوه های خیال انگیز پر از گلی گوناگون و دارای درياچه های زمردین وجویباری شفاف مملو از ماهي قذل آلا كه در منطقه های از سلسله کوه قراقرم وهمالیا رود سند وسعت 13635کیلو متر مربع پراکنده شده است - این منطقه از توابع کشمیر كه در فاصله 36 درجه و 24 دقيقه عرض شمالی و 77 درجه و 75 دقيقه طول شرقی بین اراضی لداخ و گلگت واقع است و حدود 9968میل مربع مساحت دارد-

جغرافیای طبیعی بلتستان

          منطقه ای كه امروزه در شمال پاکستان وجود دارد بنام بلتستان معروف است- این منطقه تا قرن هشتم بنام ‘‘پولولو’’ معروف بود و مردم تبت و لداخ این منطقه را بلتی و اهل این منطقه را ‘‘بلتی پا’’ می گفتند -کشمیريها این منطقه را لكه بوتن و سوری بوتن می گفتند یعنی ‘‘سر زمین زرد آلو’’ - 91 در صد مردم این منطقه از تیره تبتی بورمایی هستند به همين خاطر در تواریخ کشمیر و هندوستان بنام تبت خورد،تبت کوچک و تبت صغیر ذکر شده است- اسم تبت برای این منطقه تا قرن بیست استفاده می شد- اما مردم بلتستان خود را بلتی و خود منطقه را ‘‘بلتی یول’’ می نامند كه ترجمه فارسی "بلتی یول" بلتستان می باشد و به همین اسم معروف شد واژه بلتستان از سال 1840ء در تحریرات نوشته می شد-[1]

دو شاخه از سرچشمه ي رود سند از این سر زمین می گذرد - مرتفع ترین کوه های جهان و عمیق ترین یخچال های طبیعی در این منطقه است- مرتفع ترین میدان جنگ جهان بنام سیاچن  نیز در این منطقه واقع است از این رو همه ساله تعداد زیادی کوهنورد عازم بلتستان می شوند-[2]بلتستان درمیان دو رشته کوه معروف قراقرم و هيمالیا واقع است -این رشته کوه از نزدیکی قلعه پامیرنات شمال رشته کوه هندوکش شروع می شود و از شمال بلتستان تا حدود 300 میل  به طرف شرق ادامه دارد در رشته كوه قراقرم 300 کوه بلند وجود دارد كه از میان آن حدود 150 کوه در بلتستان واقع است-

 دومین کوه بلند جهان ‘‘کی تو 2k-’’ در این سلسله کوه ودر منطقه بلتستان قرار دارد- این کوه 8611 متر ارتفاع دارد- رشته کوه همالیا از منطقه دیامر در شمال پاکستان شروع می شود و از جنوب و شرق بلتستان تا حدود 1500 میل دور پتر آسام هند  می رسد-

آب وهوا

          منطقه بلتستان با آب و هوای سرد وخشک دارای چهار فصل از جمله بهار،تابستان، پائیز و زمستان است- منطقه کشمیر در جنوب ،لداخ وکرگل مناطق اشغالی هند در شرق وبخشداری گلگت ومناطق دیامر در غرب بلتستان واقع شده است-كوه هاي سر به فلک کشیده و پوشیده از برف قراقرم ،در شمال بلتستان را از استان سنکیانگ چین جدا می کند معروف ترین قله جهان بنام ‘‘كي توk-2’’ در همین منطقه واقع است كه ارتفاع این قله 28250 فوت می باشد- تمام مناطق و نقاط ییلاقی بلتستان بر سطح مرتفعی در حدود 7500 الی 8500  فوت از سطح دریا واقع است -نقاطی با توده های عظیم برف و رود خانه های کوهستانی و درياچه و حوضهاي طبیعی فراوان در این منطقه وجود دارد-

          میانگین بارندگی در این منطقه 762 الی 1270 ملی متر می باشد - از مارس تا سومین هفته ماه ژوئن فصل بهار است و تا ماه اوت فصل تابستان و نیز از اوایل سپتامبر الی اواخر اکتوبر فصل پائیز و از ماه نوامبر تا ماه مارس فصل زمستان است- در فصل بهار هوای این منطقه 10 الی 20 درجه بالای صفر ودر فصل تابستان  43 درجه بالای صفر می رسد- در فصل پائیز و ماه ژانويه و فوريه حد اقل دما 21 درجه زیرصفر تنزل می یابد -

          در سلسله کوه قراقرم در حدود چهل گلیشیر واقع است كه بزرگترین آن سیاچن می باشد-در جنوب بلتستان ودر کنار سطح مرتفع‘‘دیوسائی’’و ‘‘غبيارسه’’ میدانی گسترده سر سبز و شاداب واقع است –

ارتفاع مناطق بلتستان از سطح دریا به شرح ذیل است-

سکرد ………          2300 متر

شگر  ………          2330 متر

خپلو   ………         2560 متر

كهرمنگ……            2550 متر

قله ………             4000 الی8500 متر

میدان………           1830 الی 3350 متر

جغرافیای سیاسی

           بعد از پایان جنگ بین هند و پاکستان برای تصاحب کشمیر در اول ژانويه  1949ميلادي ، مساحت کل بلتستان 26205 کیلو متر مربع بود كه از آن حدود 388 کیلو متر مربع در سال 1971ميلادي به اشغال هندوستان در آمد-

مناطق بلتستان

بلتستان به پنج منطقه مهم تقسیم می شود عبارتند از:

1.     سکردو كه در کتاب های قدیمی بنام ‘‘نانگ گون’’ معروف بود[3]

2.     كهرمنگ كه در کتابهای قدیمی بنام ‘‘اتهوك یا انتهوك’’ شناخته می شد-[4]

3.     روندو‘‘ رونگ یول’’

4.     خپلو

5.     شغر‘‘ شگر’’

6.     گلتری

تعداد روستای مناطق بلتستان

سکردو           44               6449 مربع کلو میتر   

روندو            23               3988 مربع کلو میتر

شگر              53               4319 مربع کلو میتر

خپلو              56               4052 مربع کلو میتر

كهرمنگ        43                7094 مربع کلو میتر

گلتری            10

ویژگيهاي بلتستان از لحاظ جغرافیا

1 - بلتستان درمیان کشورهای چین ،هند و پاکستان قرار دارد كه به لحاظ سوق الجیشی هند و پاکستان بسیار اهميت دارد-

2 - رود خانه بزرگ ‘‘سند’’ كه اکثریت مناطق پاکستان را سیراب می کند از این سر زمین می گذرد وشاهراه ارتباطی ،نظامی قراقروم كه در بلتستان واقع شده است -اهميت این منطقه را بیشتر نمایان می سازد-

3 - مرتفع ترین كوه هاي جهان و عمیق ترین یخچال های طبیعی و وسیع ترین دشت،مانند دیوسایی، اهميت و زیبایی این منطقه را بالا برده است-

جغرافیای انسانی

جمعیت بلتستان طبق سر شماری سال 1951میلادی125162 نفر بودند در سال 1961میلادی 131952 نفر، درسال 1972میلادی 167665 نفر درسال 1981میلادی 232960 نفر،درسال 1998میلادی   30۳۲۱۴ نفر بوده است-[5]در حال حاضرجمعیت حدوداً نیم ملیون نفر می باشد چرا كه از سایر مناطق پاکستان، مردم زیادی به این منطقه برای کسب معاش و بخاطر امنیت  مهاجرت نموده اند ودر این منطقه زندگی می کنند-

این منطقه از اقوام مختلفی تشکیل شده است كه از مناطق مختلف جهان اینجا آمده و مخلوط شده اند از مهمترين آنها ،اقوام آریایی مغول ،تبتی وسادات معروف اند -هم اكنون حدود 7 درصد از نژاد آریایی و 4 درصد دردی از اقوام شین یشکن، کمین ودوم هستند كه آن را مردم منطقه ‘‘بروقپه’’ می گویند-اين اقوام در ارتفاعات شنگهوشگر، روندو،سکردو، كهرمنگ وگلتری زندگی می کنند بعد از ورود اسلام سادات برای تبلیغ اسلام به این منطقه آمدند و در این منطقه سکونت اختیار کردند كه بعضی از آنها از ایران و بعضی دیگر از کشمیر آمدہ اند - كه از سادات موسوی ،رضوی و حسینی هستند-[6]

بعض گروہ و قبائل کہ از اکناف عالم بہ این منطقہ آمدند و دارند اینجا زندگی می کنند بہ این صورت است۔

۱۔منگول:

این نسل در بلتستان بیشتر یافت می شوند شاخہ کوچک این گروہ را تبتی ھم می گویند کہ بتوسط ھیمین گروہ زبان تبتی بہ بلتستان راہ یافتہ بود۔

۲۔مون:

 یکی از منطقہ شمالی ھندوستان را در اصطلاح قدیم تبتی مون یل می گویند غالبا دروسط  دومین قرن عیسوی ہزارھا افراد از این منطقہ برای تبلیغ بدھ مت بہ بلتستان آمدند۔  و اینجا زندگی خود را ادامہ دادند۔

۳۔ بروشو:

این قبائل از گلگت ہجرت کردہ و بہ بلستان آمدند ۔ از لحاظ نسلی اینھا را تورانی  می گویند۔ اینھا اکثرا در منطقہ شگر و در روندو وجود دارند۔

۴۔شین:

یکی از گروہ را کہ در بلتستان دارند زندگی میں کنند برقپہ می گوینداینھا در اصل ھندی آریایی ھستند  این گروہ در بلتستان در مناطق بالائی زندگی می کنند اینھا از چلاس و کوھستان برای چرانیدن چوپایہ ھا بہ این منطقہ می آمدند  وبالائی بلتستان یعنی در کوھھا می نشستند ۔ علاوہ از این در قر نھای شانزدہ و ہیفدہ میلادی حاکمان بلتستان  مانند علی شیر خان انچن ، شاہ مراد ، شیر شاہ و علی شاہ اور بعضی دیگر از حاکما ن بلتتستان چلاس و گلگت و چترال را فتح نمود و در قلمرو حکومت خود قرار داد و شین قبائل را بطور اسیر بہ بلتستان آورد بہ میں کوہ ھای بلتستان نشاندہ، شد۔

۵۔ خور بار:

در زمانہ گذشتہ کسانی کہ از ترک بہ راہ کوہ قراقرم بہ بلتستان آمد بہ اینھا  خور بار می گیند یکی از این قبیلہ یبگو ھم ھست کہ یبگو بر منطقہ خپلو و کریس نزردیک صد سال حکومت کردند۔۔

۶۔ کشمیری

یکی از گروہ نسلی بلتستان کشمیری است کہ بلتی ھا بہ آنان کھچے می گویند  این ھا  را حاکمان مقپون برای کار آوردند چونکہ اینھا ہنر ھای زیادہ ا را می دانست ۔اما بعضی دیگر از کشمیر ی برای کسب و کار خود بہ اینجا آمدند۔ بعض در ھنگام حکومت دوگرہ بطور کارمند اینجا آمدند

۷۔سادات:

          سادات کرام یکی از معروف و مھمترین سلسلہ نسب در بلتستان ھستند مردم بلتستان بہ سادات خیلی احترام می گذارند سادات از خاندان حسینی، رضوی و موسوی این دارند  اینھا از ایران و کشمیر برای تبلیغ دین میبن اسلام بہ این منطقہ آمدند  و نور اسلام را فروزان کردند مردم بلتستان کہ بدھ مت بودن سادات اینھا را مسلمان کردند از این لحاظ می توان گفت کہ برای مسلمان کردن بلتی ھا سادات کرام زحمت ھای  فراوان تحمل کردند۔

۸۔ مقپون:

 این گروہ یکی از معروف ترین خاندان در بلتستان ھستند این ھا حد اقل ھفت صد سال بر بلتستان حکومت کردند۔اینھا قلمرو حکومت خود را تا بہ چترال و تبت پورانگ گسترش دادند۔  یکی از معروف ترین حکمران این خانوادہ راجہ علی شیر خان انچن ھستند ۔ موسس این خانوادہ ابراھیم شاہ مصری  یا ایرانی یا کشمیری بودہ است ۔

۹۔ چترالی:

چترالی ھا را حاکمان مقپون بطور اسیر بہ بلتستان آوردند  چونہ اینھا در بلتستان کم بودند لذا نتوانستند تہذیب  وتمدن جداگانہ برای خود حفظ کنند۔

۱۰۔ پتھان:

          بعضی از پتھان ھا ھم ایک قرن قبل برای کسب و کار اینجا آمدند و اینجایی شدند نسلا ھای اینان در سکردو و شگر آباد ھستند

جغرافیای اقتصادی

جغرافیای اقتصادی شاخه ای از جغرافیای انسانی است که از اوایل قرن بیستم جای خود را به عنوان یک شاخه مستقل در علم جغرافیا باز نموده است . کار کرد این شاخه از علم جغرافیا سبب گردیده است تا در مدتی کم ، تعداد در خور توجهی از دروس رشته جغرافیا تحت عنوان های جغرافیای جمعیت، جغرافیای کشاورزی، جغرافیای صنعتی، جغرافیای تجارت  و بازرگانی را به خود اختصاص دهد. شناخت فضای جغرافیایی که متاثر از کنش های انسانی است ، عمدتا از طریق مطالعه درجغرافیای انسانی تاثیر می پذیرد زیرا شکل دهی فضای جغرافیایی و پیامد های آن را می توان متاثر از خواست بهره وری انسان از محیط دانست، بهره وری هایی که نمی تواند خارج از عملکرد زیر بخش های جغرافیای اقتصادی باشد . زیرا موضوع مطالعه جغرافیای اقتصادی، اشکال تولید و مکان های مصرف انواع تولیدات در سطح جهان است .به لحاظ آن که فرایندهای تولید ، داد وستد وحمل و نقل ، تغییر شکل مواد و تبدیل مواد و مصرف تولیدات ،منتج از هدایت و قوه ابتکار انسان ها ومتاثر از اشکال سازمانی جوامع انسانی است ،جغرافیای اقتصادی در ردیف علوم انسانی یا زیر مجموعه جغرافیای انسانی قرار می گیرد .

بلتستان در حال توسعه‌است که در جبهه‌های سیاسی و اقتصادی با چالش‌هایی روبه‌رو بوده‌است. با وجود اینکه در سال ۱۹۴8 این منطقہ بسیار فقیر بود نرخ رشد اقتصادی نسبتا از قبل خوب شدہ اند

۹۵ در صد مردم بلتستان  از طریق کشاورزی احتیاجات خود را تامین می کنند۔ علاوہ از کشاورزی اکثر مردم بلتستان کار مند دولتی ھستند ۔ بطرف تجارت مردم کم می روند بہ این سبب وضع مالی این منطقہ متوسط ھستند اما کسانیکہ دست بہ تجارت زدند اکثر پول این منطقہ را بہ خود اختصاص دادہ اند۔ چونکہ این منطقہ کوھستانی و سرد است کشاورزی ھم فقط یک مرتبہ در سال انجام می شود۔ میوہ جات ھم وجود دارند اما مردم نمی توانند اینھا را در بازار ببرند چونکہ اکثر مردم این منطقہ خودشان برای استفادہ میوہ دارند۔بھر حال می توان گفت اقتصاد مردم بلتستان بہ نسبت منا طق دیگر پاکستان متوسط  ھستند۔

 نتیجہ گیری     

بلتستان یكى از مناطق شمال پاكستان و از لحاظ مساحت یكى از مناطق بسیار وسیع و عریض است كه در مرز چین و هندوستان واقع شده است. منطقه ای بسیار زیبا وکوهستانی وکاملا سر سبز که از بهترین اماکن گردش گری در پاکستان می باشد . بلتستان منطقه‌ای کوهستانی است که در رشته‌کوه قراقروم گرفته و قله‌های کی۲ (۸۶۱۱ متر دومین قله مرتفع دنیا) و گاشربروم ۱ (۸۰۴۷ متر) در آن قرار گرفته‌اند و میانگین ارتفاع آن ۳٬۳۵۰ متر است.

 دومین کوه بلند جهان k2 (قراقرم) در آنجا است که در سلسله جبال قراقرم وهمالیا واقع است .سالیان هزارها جهانگرد از کشور های مختلف جهان برای گردشگری وکوهنوردی به این مناطق سفر می کنند.این منطقه از لحاظ موقعیت سیاسی .نظامی وفرهنگی   بسیار حائز اهمیت است. شیعیان بیشترین جمعیت را در این مناطق دارا هستند. از قدیم فرهنگ، آداب، معاشرت و اعتقادات مردم با فرهنگ ایران بسیار نزدیك است. چون هفتصد سال پیش مبلغین ایرانى این منطقه را از ظلمات كفر رهانیده وبه نور اسلام منور كرده بودند. علاوه بر شیعیان، پیروان مذاهب دیگر اسلامى همچون نوربخشیه، اهل تسنن، وهابى‏ها و آغاخانى‏ها هم در این منطقه زندگى مى‏كنند. در بلتستان مجموعا شیعیان حداقل ۷۵ درصد، پیروان نوربخشیه ۲۰ % ، اهل سنت، وهابى‏ها و آغاخانى‏ها ۵ درصد را تشكیل مى‏دهند. شهید را ه حق علامه عارف حسین الحسینی (رح)از منطقه بلتستان به بلد اهل بیت تعبیر می فرمودند وهمین در اکثریت بودن پیراوان  مذهب اهل بیت سبب شده است که هنوز هم مردم ایالت گلگت وبلتستان حق رای  دهی  به مجلس ملی را نداشته وار حقوق  مسلم خود محروم اند . از لحاظ انتظامى بلتستان به شش منطقه بزرگ تقسیم مى‏شوددر ذیل از وضعیت آنها اشاره ای می شودتا اطلاعات اجمالی از این مناطق داشته باشیم.